BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU
Bir
kelimenin birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa, diğer
hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer
hecelerdeki ünlüler de ince olur: adım, ağız, ayak, boyun, boyunduruk, burun,
dalga, dudak, duvak, kırlangıç; beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi,
vergi, yüzük. Buna büyük ünlü uyumu adı verilir.
Büyük
ünlü uyumuna aykırı bazı Türkçe kelimeler de vardır: anne, dahi, elma, hangi,
hani, inanmak, kardeş, şişman.
Büyük
ünlü uyumu alıntı kelimelerde aranmaz: ahenk, badem, ceylan, çiroz, dükkân,
fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, model, nişasta, pehlivan, selam, tiyatro,
viraj, ziyaret.
Birleşik
kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz: açıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeli.
-gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz: akşam-leyin,
bakla-gil-ler, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor.
-daş (-taş) eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna
uymaz: din-daş, gönül-daş,
meslek-taş, ülkü-daş.
-ki aitlik
eki büyük ünlü uyumuna uymaz: akşamki, yarınki, duvardaki, yoldaki, ondaki,
yazıdaki, onunki.
Büyük
ünlü uyumuna girmeyen kelimelere gelen ekler, kalınlık incelik bakımından son
hecenin ünlüsüne uyar: adalet-li, anne-si, kardeş-lik, meslektaş-ımız, şişman-lık.
Son ünlüleri
kalın sıradan olmasına karşın incelik özelliği gösteren bazı alıntı kelimeler
ince ünlülü ekler alır: alkol / alkolü, hakikat
/ hakikati, helak / helakimiz, kabul / kabulü, kontrol / kontrolü, protokol /
protokolü, saat / saate, sadakat / sadakatten.