(Edebi türlere geri dön)

OYUN

Sahnede ya da radyo ortamında canlandırılmak üzere yazılmış tiyatro yapıtlarının ortak adı. Fransızca karşılığı "piyes"tir. Oyun sözcüğü, tiyatro ya da sinema sanatçısının rolünü yorumlama biçimine de denmektedir.

Örnek:

Yıldız Kenter "Ben Anadolu"da öylesine güzel bir oyun çıkarmış ki!

Oyun bir sahnede oynanacak biçimde yazılmışsa sahne oyunu (tiyatro oyunu), yalnızca seslerle canlandırılmak üzere yazılmışsa radyo oyunu adını alır. Oyunlar bölüm bölüm yazılır. Her bölüm "perde" olarak adlandırılır. Oyunlar tek, iki ya da üç perdelik olur. Bazı yazarlar oyunlarında, perdeleri de kendi içinde küçük bölümlere ayırırlar. Oyunlardaki kişilikleri canlandıranlara "oyuncu" denir. Oyuncuların oyun gereği büründükleri kişilikleri canlandırma biçimleri ise "rol"dür.

Oyunlar çeşitli açılardan türlere ayrılır. En yaygın biçimiyle oyunlar, dram, trajedi ve komedi olarak üçe ayrılır.

Dram, Fransızca bir sözcüktür. Drama diye de söylenir. Komedi sözcüğünün karşıt anlamlısı olarak, duyguları, toplumsal ve ruhsal çatışmaları sergileyen, ağır yapılı, ciddî ve düzeyli bir dille kaleme alınmış tiyatro yapıtlarıdır. Dramlarda, yaşamın acı ve tatlı yanları, inişleri ve çıkışları, ciddî ve gülünç yanları birlikte ele alınır. Burjuva dramı, dinsel dram, romantik dram, satirik dram gibi türleri vardır.

Trajedi, konusunu genellikle bir söylenceden ya da tarihten alan, seyircilerde acıma ve dehşet duygusu uyandırmayı amaçlayan tiyatro türüdür. Dil genellikle ağır ve süslüdür, belli bir biçimsel kalıbı vardır. Klâsik anlamdaki trajedilerde, belli bir uzunluktaki olay, çeşitli bölümlerine göre, özel bir biçimde anlatılır. Koro, oyunda önemli bir yer tutar. Günümüzde trajedi türünde yapıtlar yazılmamaktadır; çünkü artık koşullar değişmiştir. Mitolojideki tanrıların belirlediği insan yazgısının yerini, artık bireyi ezen toplumsal ve ruhsal çatışmalar almıştır. Bu nedenle artık trajediler yerini drama bırakmıştır.

Trajedi ile dram birbirine yakın iki türdür. Dram, trajediden biçim ve konu açısından ayrılır. Trajedinin değişmeyen biçimsel yapısı, konu bakımından söylencelerin, tarihsel olayların ve ünlü kişilerin dışına çıkmayan bir özelliği vardır. Dramdaysa ünlü kişilerin yanında sıradan insanlar da oyun kahramanı olur. Konular tarihten, dinden ve günlük yaşamdan alınır.

Komedi, insanların gülünç ve aksak yanlarının güldürü yoluyla izleyiciye aktarıldığı bir tiyatro türüdür. Komedide amaç yalnızca güldürmek değil; güldürürken düşündürmektir. Komedi, konularına göre; töre komedisi, karakter komedisi, entrika (dolantı) komedisi olarak kendi içinde çeşitlenir. Töre komedisi, belli bir çevrenin, toplumsal sınıfın ya da dönemin eksik, bozuk yanlarını yansıtır. Tanzimat Dönemi yazarlarından Şinasi’nin Şair Evlenmesi, Fransız yazar Moliére’in Gülünç Kibarlar adlı oyunu töre komedisine verilecek güzel örneklerdir. Karakter komedisi, insanlarda çoğunlukla ortak olan kıskançlık, cimrilik, bencillik, inatçılık, bağnazlık gibi olumsuz nitelikleri gülünç yanlarıyla ele alan komedi türüdür. Bu tür için verilebilecek en güzel örnek yine Fransız yazar Moliére’in ünlü Cimri adlı oyunudur. Entrika komedisi, kişilerin ruhsal yapısına bağlı olarak değil de dıştan kurgulanmış olan eylemlere bağlı olarak gelişen karmaşalardan oluşur. Amacı yalnızca güldürmek olan bu komedi türü, izleyiciyi düşünmeye, yorum yapmaya ve ders almaya zorlamaz. Bu türe en güzel örnek, yine komedi oyunlarının usta yazarı Moliére’in Zoraki Hekim adlı oyunudur.