I. KÖKLER

TANIMI: Kelimelerin anlamlı en küçük birimine kök denir.

DURUMU:

Türkçe’de kökler, oluşumuna göre değişik durumlar gösterir:

1. Tek heceden oluşanlar: o, at, ot, göz, taş, yurt, Türk...

2. İki heceden oluşanlar: akıl, iyi, çiçek, ağaç, orman...

3. Üç heceden oluşanlar: pencere, araba, bağırsak, kargaşa...

ÇEŞİTLERİ:

Kökler 3 ana gruba ayrılır:

İsim Kökleri  =    gözlük     ,     izlemiş  ,     fişlemek

Fiil Kökleri  =    gelmek ,  bilmişler    , sevdim

Ortak (isim+fiil) Kökleri

NOT: İsim köklerini sonuna -mek -mak mastar ekinin getirerek fiillerden ayırabiliriz. Fiil kökleri de tam tersine -mek -mak mastar ekini almalarıyla isim kökünden ayrılır.

1. İsim Kökleri: İsimlerden köklerdir. Göz, kitap, odun, kara, çok, az, en...

2. Fiil Kökleri: Fiillerden, (iş, hareket, oluş) bildiren sözcüklerden oluşur. Öğret-mek, yaz-mak, kon-mak, bil-mek, sil-mek...

3. Ortak Kökler: (eş sesli kelimeler) Hem isim, hem fiilden oluşan köklerdir. Boya (isim), boya-mak, savaş (isim) savaş-mak, güreş (isim), güreş-mek (fiil), barış, barış-mak...

Bir sözcüğün sonuna ulanan parçanın ek olup olmadığını anlamak için şunları yapabiliriz:

* Ek sanılan parça sözcükten atıldıktan sonra; Kalan kasım bir anlam taşımıyorsa, büsbütün anlamsızlaşıyorsa o ek değildir. Kalan kısım bir anlam taşısa bile sözcüğün bütünüyle bir anlam ilişkisi yoksa, o ek değildir.

Örnek: Irmak: Son hecesini ek kabul edip atalım. Kalın kısım son derece anlamsız olur. Öyleyse bu sözcükteki tüm harfler (I-r-m-a-k) sözcüğün aslındadır.

Tepe: Sonundaki –e’yi atalım. Geriye tep(mek) kalıyor. Bu eylem anlamlıdır; ama tepe ile bu eylem arasında bir soy bağı yoktur. O halde tepe sözcüğünde ek yoktur.

Soru: Aşağıdakilerden hangisi “kök” durumunda bir kelimedir?

A) yetki     B) akıl    C) frenlemek   D) yazılı

Yetki           : yetmek fiilinin tabanına –ki yapım eki getirilerek yapılmıştır.

Frenlemek    : fren isim köküne –le ve –mek ekleri getirilerek yapılmıştır.

Yazılı          : yaz-mak fiilinin sonuna –ı ve –lı  yapım ekleri getirilmiştir. Bunlar türemiş sözcüklerdir.

Akıl             : Yapım ekleri almamış, kök durumundadır.

GÖVDE: Yapım eki alan ya da birleşme yoluyla oluşan sözcüklere “gövde” denir.

Kundura-cı

Kök + yapım eki=Gövde

Yurt-taş-lık

Kök+y.e+y.e

  GÖVDE