İSİM YAPI OLAYLARI

İsimlerde Küçültme

Bir varlığın, bir ismin küçüklüğü genel olarak, başına getirilen “küçük, mini, ufak” gibi sıfatlarla ifade edilir:

Küçük köy, ufak el, mini kasa...

Bazen bu sıfatların yerini “Cİk, -Ceğİz” ekleri tutar. Bu ekler isimlere küçültme anlamı katar.

küçük tepe→tepecik

küçük çocuk→çocukcağız

Not: Bu ekler her zaman küçültme anlamı katmayabilir; acıma ve sevgi; zavallılık ve küçümseme anlamları da katabilir:

Serçecik daldan dala atlıyor.              (acıma)

Adamcağız korka korka ayağa kalkar. (acıma)

Bebeciğimi çok özledim, diyordu.         (sevgi)

küçük insan→insancık                         (zavallılık)

zavallı kelimeler→zavallı kelimecikler (küçümseme)

 “-cik” eki sıfata da getirilebilir:

genç adam→gencecik yaşta

“k” sesi ile biten sıfatlara –Cİk eki getirildiğinde sıfatın sonundaki “k” düşer:

küçük→küçücük

ufak→ufacık

alçak→alçacık

minik→minicik

“-cik” eki somut isimler de türetir:

karın→karıncık, badem→bademcik

“-cik” ekinin “k” ile biten isimlere getirilerek somut isim türettiği durumlarda kelime sonundaki k düşmez:

kulak→kulakçık, kapak→kapakçık...

“-ce, -imsi, -imtrak” ekleri de küçültme anlamı katar:

küçük→küçükçe

büyük→büyükçe

iri→irice

yeşil→yeşilimsi

sarı→sarımtırak

İSİMLERDE OLUMSUZLUK.

İsimlerin olumsuzu değil kelimesiyle yapılır.

Kötü değil,  hasta değil , büyük değil, özlem değil, ordu değil…

ADLARIN ÖTEKİ SÖZCÜK TÜRLERİNE KAYMASI:

1-ADIN SIFAT OLUŞU : Sözcükler kendileriyle bulunan adların nitelediklerini,sayılarını,ölçülerini belirttikleri zaman sıfat olurlar : güzel kız , bir adam , yarım elma , sarı çiçek ...Yinelemeli olarak kullanılan adlar da sıfat olurlar : demet demet çiçek,öbek öbek bulut,renk renk sümbül ...

2-ADIN BELİRTEÇ OLUŞU : Ad , eylemi etkilediği zaman belirteç olur.İkileme biçimindeki adlar  da belirteç olur. Bilim günden güne gelişti. Borcunu aydan aya öder .

3-BELİRTEÇDEN AD : Belirteçler de iyelik ekini,çoğul ve ad durumu eklerini alınca adlaşırlar : ilerisi,yukarısı,ötesi,yukarılar,karşısı,ileriye,yukarıda,ötesinden,yarına gibi : Ortada öylesine bir sessizlik oldu ki... Oracıkta düşüp,ölüverdi... Onu yıllar öncesi tanımıştım...

4-SIFATTAN AD : Sıfatlarda görev ve anlam bakımından ad gibi kullanılabilirler : Güzeller geçidi başladı...Küçükler pastayı yemişler ...

*        İyelik eki ve çoğul eki alan sıfat, ad olur : yenisi,güzeli,çirkini,büyüğü,küçüğü,büyükler,küçükler,güzeller ...Ayşe’nin büyüğü Hatice’dir.

*        Ad durumu eklerini alan sıfatlar da ad görevinde kullanılırlar : yakında gelmek ,uzağa bakmak ,büyüğe saygı , iyiden anlamak ...

*        Adıl ve ilgeçler de iyelik eki,çoğul ve ad durumu eklerini alınca ad görevinde kullanılırlar :

Şurası,kendisi,gibisi,bunlar,bunlara,şunlara,onlar,onlardan ...Kaygısı onlara hoşça vakit geçirtmek değil,onları olgunlaştırmaktır.

*        Ünlem ve bağlaçlar da adlaşabilirler : Eeeesi bu !      Aması var mı ?

*      Eylemler de aynı biçimde adlaşırlar : Hoş geldine gittik.   Bu işin girdisi çıktısı çoktur.